For Our Land and Our People... Eima Râh nata Eima Chipho Chata..., Browser he Mozilla Firefox Hma bei ma ei!
Home News St. Elaisa Vahnie nata a pakyhna
St. Elaisa Vahnie nata a pakyhna PDF Print E-mail
Written by Chhichhi   
Saturday, 10 March 2012 01:58

(Global Chin News nata Mara Satlia Elaisa Vahnie zy apakyhna cha Marasaw zydua rei khai thei nawpa ta Hakha châ tawhta Mara châ ta paliepachhuahpa ta eima vaw post.)

Mara Satlia Elaisa Vahnie

Chin chysa chhôh liata châthai(scholar) pakha achâ hrapa St. Elaisa Vahnie nata GCN (Global Chin News) cha a pakyhna (interview) ama hnei. Tahmâ eima râh(Burma râh) politic chôchâh nata a zaopa ta a hmôdâh heta  Chin chyhsa news a reih tyhpa zy a ma mokhaoh a kaw pavâ sa kaw. (Nâma daihtizy buakha parua chy pa ta he a ry liata apakyhna he nama vaw reih khai thei awpa ta hruapa nama cha.)

GCN: Atahmâ ta Burma râh sawhkhâ ta a sie khei ngâpa Democracy he kheihta na hmô dâh a châ? Kaw cheihchalo via lymâ sihla ma a pha na tah, cheihchalo chhaota a phahnai khao vei na tah hri ma? Chaveikhiah a ma siekhei dâh he a phana na tah ma, hmialâ châta a thlaina a vaw pua khei hlâ aw tahpa ta ma na pa châ hri? Kheihhawhpa phahnai na chhâ miah a pie thei awma? Nâma ta na hmô dâh he miah na chhoh thei awpa ta eima khoh ngaita kaw.

EV: Atahmâ ta Burma râh liata hmo a kaw sie ngâpa he eima hmô. Sawhkha nata Taingyinta(ethnics), pheisaih thokhazy a dyhryh (cease-fire )na a ma tao, keimo Chin National Front (CNF) chhao a hlao hra. Tawhla Daw Aung San Suu Kyi nata National League for Democracy (NLD) chhaota atakô by-elections liata a hlao hra awpa ama châ haw. Râh hro (a eih viapata Western Countries) nawh ta President Thein Sein sawhkhâ nata a chhorei(normal relation) hnei heih thei awpa a ma khohpa chhao eima hmô thei. Chavâta Thei Sein sawhkhâ tah taopathih (reform)  a kaw chhuahna cha a mâ py khei tah theipa a cha.

GCN: Burma râh cha Democracy a châ hmeiseih ha na tah khohna ma? Eima râh â kaw thlaih lymâ haw eima tah no heta athlaihna eima tahpa hi kheih hawhpa ma acha? Aki viapa ta miah na chho theih aw ma?

EV: Tahmâ eima râh (Myanmar) hmo yzie/ siedâh kheihhawh mo ta ma na kaw hmô tahpa â vaw lâ kaw. Pakhopâna ta internal reform participant na châkhiah cha opposition na châ ha chhaota  phana, hmâhsie thei nawpa ta nata hmo pahno thaina (proactive, constructive and positive) lâta na mo, na tao awpa â byuh. Chacha eima pihnô Daw Aung San Suu Kyi ta a patupa nata a siekhei/a tao ngala pa acha. Chahawhta râh pathlaihna khoh ha tlôh chita a hro mokhaoh/ hmo (eg. Ciritic view) ta na kaw sai khiahla thapi ta reih theipa a y.

Eima phohpa (history) nata eimâ tyh ngalapa eima râh (Myanmar) duasu nata yzie pahno thai hmeiseih nawpa ta chhâh  (level of analysis) (3) ta, International level, National Level nata Society (or individual) level ta eima mo heih awpa â byuh awpa ta ei pangiasa.

Sakhana liata International Relations, a pahno nawh cha nama pahno aw. Râh sâkhah he ta internationally in political legitimacy a hnei lei khiah cha a hmô awpa hmo hluhpi hmô thei aw vei. Cha chô liata Economy, Diplomatic, Military Cooperation etc.., zy â hlao thei hra. Pheisaih ta ryureina a lana 1962 tawh a thaoh ta, a eih viata 1988 tawh cha international community nahtlana eima râh sawhkha ta to thei khao vei. Cha a vaw pahlie hapazy cha hnei theih heih awpata amâ chhuah. A eih viata nohtla râh (western countries) nahzy nata a zaona (normal relationship) hnei theih heih awpa ta ama khoh. Chavâta international community, opposition party(exiled activists, democracy opposition parties, ethnic armed groups, INGOs nata States) nahzy ta a râhripa ta tahma eima râh duahmo eima mokhâh ngala patly hra.

Sanohna liata Myanmar National Level political issue eima mo heih ti ta, Myanmar issue cha political vata a vaw puapa buabâna dei châ leipa ta chipho likawh buana he tharipi (root) ta a châ tahpa ta pahno khaipa a cha. Buabâna â vaw thaona cha Karen (Kayin) chipho nata viah (Burmese) thisa, pachâna, hrona thaby ta vaw sie kheipa Yebaw-Tone-Kyei (30 comrades) a cha. Eima independence chhihthatuhpa Gen. Aung San ta Burma or Burman nationalistic ideology a vaw hmâpa kha Colony Mongyu nawh tawhta independence châ ngala â chhua, tahpa ta ei pangiasa. Chahrasala U Nu, Ne Win,… Than Shwe nata a tahmâ sawhkhâ Thein Sein taihta pheisaih nata viah chyhsa/chipho a pahlao penaw ( a mixture of Burman ethnic and military) ryureina he ta a chahnao ngala chy. He culture a pathlai thei khiah ngala dei eima râh he a pathlai, tahpa ta eima reih thei aw. Ryureina he â pathlai tlahmaw hawpa chhaota, cha culture, pachâna, nata hmahsiena zy he kô hluhpi a kaw hawh/rao chy aw khiah ma? Cha pachâna nata hrozie zy cha kaw chatôh lymâ awpa acha. Cha pathlaina cha ‘societal change’ acha, ei tah.

“Nominal change’ zy chhao a peimawh hrapa a cha. Pakhopâna ta, tahmâ political prisoner zy a papua, Mitsone Dam Project a pachhâsa, Daw Suu nata â pakyh/hmô/â tyh zy he ‘Nominal Change’ châta, he hmozy he cha Khohdâh hawhta pathlai pakhua theipa a cha.

A peimawh chaipa pathlaina cha ‘Fundamental Change’ he a cha. Zawpi ta eima hiahpa nata eima khohpa ryureina cha “Democracy based on Federalism” he a cha. Cha system cha dâh (constitution) tlaita eima hnei awpa a peimawh. Chahaw pathaona pa- i sa khai tawh ngala ta “Fundamental Change” chaleikhia eima râh eima tao pathi haw, chaleikhiah a kaoh hro lâ taw eima reih khiah Political and Ethnic settlement eima tao thei haw, tahpa ta reithei awpa a châ aw. Chahawhna hrata, cha pathlaina kaw pha thei awpa ta chhâ(step) nata daihti(time) hluh via ta eima la awpa â byuh aw. Eima dâh (constitution) taopathi/paraih pathi awpa a peimawh. Kaw taopathih thei nawpa ta Tlâhchô liata a pahra penawh nata viah(Burmese) lihkawh liata pakha nata pakha azona (trust) eima hnei awpa chhao peimawh. Pakha nata pakha zona hnei thei awpa ta eima khohpa system nata tao awpazy sia ngasapa nata palôh hmeiseih palâ sa awpa â byuh. Eima khohpa palâsa thei nawpa ta a hmona nata a tyhna (meeting and dialogue) â byuh. Chavata a siapa cha eima khohpa Federalism Democracy  nata freedom taih kaw pha thei naw taihta process liata bierei nata a pakyna cha first step ngala a châ chy. Cha process ta a palâsapa hmo sâkha cha biereina (dialogue or talk) heta eima khohpa râh ryureihna taotheina taihta miah â kaw chhi laih awpa a cha. Chavata CNF, KNU, nata  a hro parties nawh chhaota viah sawhkhâ nata amâ tyhpa cha tao awpa a cha tahpa ta ei pachâ.

Sathona liata eima Chin Society châleikhiah Chin National Political development eima vaw mo tita eima kyh/phopa(history) a hluh kaw. Chacha reih chanei a byuh khao ngyu vei. Eima Chin chipho liata academician, historian nata political activist ta eima hnei chhôhpa eima u tae Dr. Lian Hmung Sakhong tah a roh pa “ka me arem ve cang lai” tapa chôtlâhpi ry lia khata informational nata historical factual zy a ki hmeiseih ta a pahlaopa vata hmo hluhpi miah a pachupa ta ei pahno. Chin chipho nata râh kyh a pachâpa nata a khohpa zy ta cha reih theih khai sila tahpa ta ei sai hei hmeiseih.

Sâkha eima reih ngala tyhpa cha Chin National Level liata national politics eima tao ha khiah ta cha “inclusivesness and openness” he a peimawh tahpa acha. Myanmar Level liata Federal System khoh pita, Chin State Level tah eima khoh lei khiah ta cha “hypocrisy” eima châ aw. Village Level tawhta Federal Level taih eima political system a kaw lyu laih awpa (consistent) â byuh. Eima organization to liata bie a ih/ a kahna ngala ta lapi pa hy, a vy tuh tahpa hruana ngala châ lei ta, zawpi pahlypa nata guarantee a piepa system nata structure eima tao awpa chhao â byuh tahpa ta ei tah tyh. Pakhopâna sakhana ta, December 2011 liata taopa CNF emergency conference ta ama organizational structure zydua taopathih (reform) ama taona liata eima palôh â ki hmeiseih. Chin National politics liata Chin chipho zydua a hlao thei nawpa ta ama tao tahpa ta hmô theipa a cha. Hmialâ liata he hlâta âki via ta amâ hlao thei khai awpa chhao ei hna beiseih hra.

GCN : CNF ta Myanmar râh sawhkhâ nata a dyhryhna (cease fire) nahtla na a taopa he a pha na tah ma? Myanmar sawhkhâ he ngâchhih/zo awpa ta na pachâ ma? Kheih hawhpa hmo ma eimâ kaw tyh thei ?

EV: A hmôpa nata a tyhpa he cha a pha lymâ na. Khâvâta tahkhiahla ei reih cheipa hawhta ahmôna nata atyhna a ma hnei khiah ngala eima khohpa (intension) eima pahno thei aw. Eima khohpa eima pahno tawh dei eima zo thei aw. Eima zo khiah ngala political nata ethnic a taopathina eima hnei thei aw. Peace talk liata a hlao hrapa Dr. Andrew Ngochole nata chhao bie a pachia hra pita pheisaih nawh a eih viapa ta Railways Minister Aung Min nata hmia chhypa ta bie zy nama reithei vata na zo thei awma tah nata ei zona a tâh. Ama zo thei awpa he a peimawh hmeiseih. Ama zo thei lei khiah ta cha eima issue resolve theipa châ aw vei.

GCN: Atahma KIA ta Myanmar Sawhkhâ mâ tuh/ka ngalapa heta kheih hawhpa “impact” ma a pua khei thei? Na hmôdâh ..?

EV: Amâka pathao tawhta polictician nata chhithatuh luh nawh thokha zy hnohta ei rei chaipa cha: he he a dyhryhna hmeiseih taona awpa ta daihti phapa a châ thei ngyu aw, tahpa ta ei chho ei. Tahmâ chhao cha cha ei zo hlâh chy.

Pachâ awpa sâkha cha adyhna (cease fire) kô 17 hnoh lâta tahmâ hawhta Burma pheisaih  nawhta ama khohna daihti liata ama ka pakhuapa heta hmo thata miah a pachâ sa. Adyhryhna cha Kachin râh development taona châta hmâ eita, KIO/KIA chhithatuh luh nawh cha cha phusa taka/sôh la ô nata lyu/râh lâta ama hneirôh khai hapa ta pahnopa ama cha.  Cha development liata education nata economy systematic reform a ma tao leipa vata tahmâ lia cha societal change phahnaina hmeiseih kheih hawh ta ma a tah tahpa chhao pachâ awpa ta a y.

GCN: Development kyh na reipa nata a zaopa ta sâkha hiahri baichha awpa ei khoh. Thiapawh CNF nata Burma sawhkhâ nahtlana liata â hlaopa sâkha cha Chin râh he “Special Economy Zone” ta taota development tao awpa ta a ma reih. International Affairs nata Development â chupa na châpa vata eima Chinland nata Burma hmahsie nawpa châta kheihhawhpa he ma tao â byuh na tah? Chinland he Kachin râh hawhta hmialâ cha eima châ hra awpa ta na pa châ ma? Achâveikhiah na pachâna miah na chho thei awpa ta eima khoh kaw?

EV: Sâkhana ta kha natlahna kha a peimawh hmeiseih, eima Chin chipho châta phahnaina a vaw pua khei hmeiseih awpa ta ei pangiasa. Chahrasehla, Chin râh cha Kachin râh hawhta eima châ awpa nata châ aw vei tahpa he cha kheihhawhpa eima tlô thei aw, kheihhawhpa system tah eima sie/chhitha aw tahpa hawta a châ laih aw.

Development nata Democracy a pazaona dâh cha International development nata state building literacy liata hluhpi ta hmô theipa a cha. Democracy a y ha tua peimawh, achâveikhiah development he ma tahpa chhao hiahrina laipi a cha. Deomocratic Society nata Democratic System tahpa ta eima mo khiah ngala a sia via thei ngyu aw. China nata India he pakhopâna châta apha. China cha Communism (châveikhia Authoritarian) system ta a chhihtha/sie khei ngapa  ama châ taraw ta zawpi cha Democratic Society tah reitheipa acha. Khaziama tah khiahla chyhsa (Chinese) nawh he culture, khihsa dâh, nata economy liata amâ sôsâh ngasa. Cha hawhna hrata, India he khizaw liata a laichaipa Democratic system tah a chhithana râh a châ tarawta, a tlâhpi ta eima moh khiala ama society he hmahsie tu vei. He râh no duasu heta khotalaina (freedom) tahpa cha personality development tawhta a kaw thao ta, system ta cha khotalaina a vaih/mohoh tahpa a palâsa hmeiseeih. Chavâta keimo nata keimo a ryurei (self-determination) nata khotalaina(freedom) eima tah ngala thlâhpa cha individual tawhta a kaw thao laih awpa he a cha. Cha individual khotalaina cha pahnona châveikhiah thainasohna (education) tawh heta a cha. Thaina nata sona eima tah tihta formal nata informal, sano ta a cha. Chavâta Democratic System hnei awpi ta keimo tata eimâ ready ma tahpa chhao pachâ awpa cha hra.

Economy Development lia heta cha Western ta a hmâpa liberal nata free market system he Burma râh châta â hmie chai aw tahpa ta pachâ tu vana. Khâvâma eima tahkhiah tala free market cha developed society châta â hmie via. Ama thaina, sona nata pahnona hmâpa ta âmo châta informed decision ama tao thei. Chahrasala kiathy awpa ta a kaw chhuahpa Burma ta free market a hmâ khiahtacha phana hlata buana tlao a puakhei tlamaw hri thei. Asia Financial Crisis (or Thai financial crisis 1997-98) kha mo pakao awpa ta a phapa ta eipa hno. Thailand economy ta free market huhhâ kha a tao khai thei khao leita buana laipi azâ tyh pakha a cha. Chavata Japan model a châpa South Korea, Taiwan, Singapore etc he eima râh chata cha â tlahâ/hmie /pha viapa ta ei pahno.

GCN: Burma râh chhôh a pahrapa châta na pachâna zy share awpa na khohpazy ? Chatawhta Chin chyhsa migration chôchâh liata na hmôna nata na pachâna rei awpa na khohpa zy?

EV: He chôchâh nata a zaopa ta eima khô chiehpa kô 20 râhchhôh eimâ kaw zaohpa advocacy eima taopa a hlaotlohpa ta ei pacha. Phase I eima patlô haw tah ei sih. Phase II “Systematic Development” daihti eima kaw sie nga no a cha. A ei viata 3rd country a tlo/pahra ha penawhzy châta resource aphopho eima peimawh aw. Intellectual thinkers, academicians, professionals, practitioners ….etc hluhpi a mâ hlao thei awpa â byuh. Kaokha lâta a tahma eima duahmo he chanllenge hmeiseih daihti a cha. Eima Chin chipho râhhro lâ liata ypa nata râh chhôh liata a pahrâpa zy châta hmo hmeiseih pachâ awpa daihti a châ haw. Phase II  he a pha kawpa ta eima siekhei thei khiahla eimâ chhuahna Phase III “Developed and Democratic Society” eima tlâ thei aw tahpa ta pachâna ei hnei.

Eima râh chhôh liata a ypa chyhsa nata a zaopa ta reih khohpa sâkha cha a daihti a tlô khia USA, Europe etc ta Chin chyhsa kua pakhua a khohpa eima y aw. Rah chhôh chyhsa ta 100 liata 100 accept thei awpa ta peimawh hmeiseih. Vietnam, Afghanistan, Iraq ….. râh zy hawhta ama chyhsa zy ama râh lâ ama kua pakhua nota a py (accept) leipa ta y lei pata Israel râh hawhta eima tao  taothei awma tahpa pachâna nata saduhthlie na ei hnei.

 

GCN Note: St. Elaisa Vahnie nata GCN a tyhna he PART I,II nata III taih a ypa a cha. Tahmâ ama vaw pathlie pa he PART II a cha. Tahmâ eima râh politics kyh a châpa vata PART II he a ma vaw pathlie ha tua.


Apaliepachhuahtuhpa St.Chhichhi


Source: Global Chin News

www.globalchin.org

Salai Elaisa Vahnie He Itonnak

 

Last Updated on Wednesday, 30 May 2012 02:37
 
 

A vaw chareipazy!

We have 14 guests online

Peimawhpazy!

Featured Links:

User Menu